Ik wil het vandaag even kort met je hebben over de manier waarop begrippen in de loop van de tijd een andere lading krijgen. Ik wil dat doen aan de hand van het begrip 'Buitengewoon hoogleraar'.
In de jaren 1770-1772 was ik als 'Buitengewoon hoogleraar' aangesteld bij de universiteit van Leipzig. Nou nou, poe poe, zou je denken. Dat was best een eer. Ik wil daarin graag een beeld relativeren, misschien wel bijstellen.
Anno 2026 en in Nederland heeft de aanstelling 'Buitengewoon hoogleraar' een soort van exclusieve klank; je moet wel heel goed zijn in je vak, succesvol in politiek of bedrijfsleven, je lauweren verdient hebben om de eer te hebben als 'buitengewoon hoogleraar' te worden benoemd. Vaak gaat dit gepaard met een formele lezing, de nodige beleefdheidsbetuigingen over en weer, en een deftige receptie. Kortom, er wordt een mooi en belangrijk moment van gemaakt, met de nodige publiciteit eromheen.
De persoon in kwestie heeft met die benoeming een deeltijd universitaire functie en geeft over diens specialisme vakgerichte colleges. Ze mogen formeel de academische titel voeren en hun leerstoel wordt bekostigd door een stichting of - platvloers - gewoon direct vanuit het bedrijfsleven. In ieder geval voelt het als een eer om als 'buitengewoon hoogleraar' benoemd te worden. Daarnaast heeft een 'buitengewoon hoogleraar' ook gewoon nog zijn eigen baan, vaak is die baan dik betaald.
Even een concreet voorbeeld:
Een cardioloog die vier dagen per week in een universitair medisch centrum werkt en daarnaast één dag per week aan een universiteit onderzoek doet en onderwijs geeft over hart- en vaatziekten, kan benoemd zijn tot buitengewoon hoogleraar.
Hoe anders was dat in mijn tijd. Bijna het tegenovergestelde. In mijn tijd was het meer een soort functie als opstap naar het 'echt' professor mogen spelen. Je werd goed genoeg geacht om aan de universiteit te doceren, maar je was wel de 'junior', een lagere rang in de pikorde, een eerste stap op weg naar een mogelijke universitaire loopbaan.
Je had geen eigen leerstoel en je had ook geen enkele bestuurlijke zeggenschap over de ontwikkeling van het vakgebied. Je had ook duidelijk minder status, want die moest je nog verdienen.
En over het verdienen ook nog het volgende. Het betaalde een stuk minder dan een hoogleraar met eigen leerstoel. een heel stuk minder. Ik kreeg opdracht om bepaalde typen colleges voor te bereiden. Dat waren lang niet altijd de onderwerpen waar mijn hart lag, maar voorbereiden moest ik zo. Vervolgens moest ik die colleges ook geven.
Ik werd voor een groot deel betaald uit de collegegelden van de studenten die mijn colleges volgden. Daar zat al wel een soort van marktwerking in. Hoe populairder mijn colleges waren, hoe meer studenten er op af kwamen, hoe meer ik verdiende. Het was een zware tijd, maar er was ook iets voor te zeggen, achteraf.
Verder moest ik mij bewijzen met het schrijven van veel publicaties om een reputatie op te bouwen. Dat is nu blijkbaar nog steeds zo. Hoe meer publicaties - die goed ontvangen worden - hoe meer kans dat je op termijn ook echt een vaste leerstoel kon krijgen.
Dat was geen zekerheid: mij staat nog steeds bij wat voor enorme slangenkuil die academische wereld in Leipzig destijds was. Alle macht voor de benoemingen lag in de handen van een handjevol gevestigde professoren. Het was een keihard wereldje. Heel erg in zichzelf gericht. Beklemmend, rattig en veel blabla.
Ik heb het dan ook niet lang volgehouden. Ik kwam vrij snel tot het inzicht dat ik niet geschikt was voor de permanente werk- en prestatiedruk. Ik miste ook de ambitie. Ik voelde al snel hoe dit in mijn lijf en leden ging zitten, en in mijn met hypochondrie aangelegde psyche. Ik werd er letterlijk ziek van. Voor een 'Buitengewoon hoogleraar' was dat niet buitengewoon. Het was een functie om het kaf van het koren te scheiden. Ik had er vrede mee kaf te zijn.
